Đây là phần 1 của loạt bài về Đạo giáo. Đọc phần 2: Lịch sử Đạo giáo, thực hành tôn giáo và cuộc sống hàng ngày →

Đạo giáo là gì? Triết lý cốt lõi, văn bản nền tảng và các khái niệm chính

Tôi nhớ lần đầu tiên cố đọc Đạo Đạo Kinh. Lúc đó còn đi học, một người bạn nói sẽ thay đổi cuộc đời tôi. Tôi mở ra, đọc dòng đầu tiên: “Con Đạo có thể nói ra không phải là Đạo thường xuyên.” Rồi tôi đóng sách lại. Lúc đó tôi không hiểu mình đang nhìn thấy gì.

Sự bối rối đó hóa ra lại là mấu chốt. Đạo giáo (còn gọi là Đạo giáo) là một trong những chủ đề có vẻ đơn giản cho đến khi bạn thực sự cố định nó. Đó là triết lý? Tôn giáo? Cả hai? Hay không phải cả hai? Câu trả lời phụ thuộc vào người bạn hỏi và thế kỷ bạn đang nói về.

Đạo giáo là một trong “Tam Giáo” của Trung Quốc, đứng cùng với Nho giáo và Phật giáo như một trụ cột văn hóa. Ảnh hưởng của nó lan tỏa qua y học Trung Quốc, võ thuật, văn học, chính trị và nghệ thuật. Nhưng ở phương Tây, chúng ta thường hiểu sai theo những cách dễ đoán. Một số người coi đó là triết lý sống nhẹ nhàng, toàn hòa và dòng chảy, thiếu những phần tôn giáo phức tạp. Người khác nghe “Đạo” và nghĩ đến một lực lượng huyền bí từ Star Wars. Cả hai đều không chính xác. Để xem Phật giáo giải quyết những câu hỏi tương tự thế nào, hãy xem hướng dẫn Bhavacakra về bánh xe cuộc sống Phật giáo.

Phần này bao gồm triết lý, các văn bản chính và các khái niệm cốt lõi. Phần 2 bao gồm lịch sử, các thực hành tôn giáo và cách áp dụng Đạo giáo ngày nay.

Định nghĩa “Đạo”: Nền tảng siêu hình

Để hiểu Đạo giáo, bạn phải vật lộn với khái niệm Đạo. Từ này dịch là “Con Đường” hoặc “Con Đường.” Nói như vậy giống như nói đại dương ẩm ướt. Về mặt kỹ thuật đúng, nhưng thiếu quy mô.

Đạo là nguyên tắc sáng tạo tối cao của vũ trụ. Nó là nguồn gốc của mọi thứ tồn tại và nhịp điệu mà vũ trụ vận hành. Quan trọng hơn, Đạo là không thể diễn đạt. Nó không thể bắt giữ trong lời nói hay khái niệm. Đó là lý do Đạo Đạo Kinh mở ra bằng một dòng thiết kế để gây khó chịu cho người duy lý: “Con Đạo có thể nói ra không phải là Đạo thường xuyên.”

Đây không phải là chơi chữ. Đó là một vị trí triết học chân thực. Các đạo sĩ cho rằng ngôn ngữ xé vụn thực tại thành mảnh: cái này và cái kia, tốt và xấu, có và không có. Khi làm vậy, nó bỏ lỡ toàn bộ thống nhất nằm bên dưới mọi thứ. Đạo là toàn bộ đó. Bạn không thể nói về nó vì nói đòi hỏi sự phân tách.

Tôi từng thấy điều này khó chịu. Bây giờ tôi thấy nó giải phóng. Mục tiêu không phải là định nghĩa Đạo. Mục tiêu là phù hợp với nó.

Vấn đề dịch Đạo giáo sang phương Tây

Trước khi đi xa hơn, tôi cần đề cập đến điều đã gây ra nhiều nhầm lẫn cho tôi khi mới bắt đầu. Hầu hết những gì người phương Tây đọc về Đạo giáo đến qua bản dịch, và bản dịch không bao giờ trung lập.

Hệ thống romanization Wade-Giles mang lại cho chúng ta “Đạo giáo” và “Đạo Đạo Kinh.” Hệ thống Pinyin mới hơn cho chúng ta “Đạo giáo” và “Đạo Đức Kinh.” Cả hai đều đề cập đến cùng một truyền thống. Tôi sử dụng “Đạo” và “Đạo giáo” trong bài viết này vì đó là chuẩn học thuật đương đại, nhưng các cách viết cũ không sai.

Vấn đề sâu hơn là khái niệm. Các ý tưởng Đạo giáo được phát triển trong một ngôn ngữ và văn hóa không chia sẻ các giả định phương Tây về thực tại. Khi một văn bản Trung Quốc nói “vô vi,” dịch nó là “không hành động” về mặt kỹ thuật đúng nhưng thực tế gây hiểu lầm. Một độc giả phương Tây nghe “không làm gì” và nghĩ đến lười biếng. Đó không phải là ý nghĩa của văn bản chút nào.

Nguồn gốc và văn bản nền tảng

Truyền thống Đạo giáo dựa trên hai văn bản chính xuất hiện trong Thời Chiến Quốc (thế kỷ 4-3 TCN), một thời kỳ chiến tranh không ngừng và biến động chính trị ở Trung Quốc.

Đạo Đức Kinh (Đạo Đạo Kinh)

Đạo Đức Kinh được quy cho Laozĩ (Lão Tử), có nghĩa là “Thầy già.” Liệu Laozĩ có phải là nhân vật lịch sử hay hình tượng tổng hợp vẫn còn tranh cãi. Văn bản ngắn, khoảng 5.000 chữ Hán, và bao gồm các khổ thơ phục vụ như một hướng dẫn cho cả tự tu luyện và cai quản chính trị.

Lời khuyên trung tâm đi ngược lại với mọi giả định của chúng ta về lãnh đạo. Trong khi Nho gia tranh luận cho nhiều quy tắc và chính phủ tích cực hơn, Laozĩ tranh luận cho ít hơn. Hãy để mọi thứ như vậy. Dừng ép buộc. Nhà lãnh đạo tốt nhất là người mà dân chúng hầu như không nhận thấy.

Trang Tử

Trang Tử, được quy cho Trang Chu, là một loại sách rất khác. Trong khi Đạo Đức Kinh ngắn gọn và khái quát, Trang Tử rộng lớn, buồn cười và kỳ lạ. Nó sử dụng ngụ ngôn và kịch bản phi lý để đưa ra điểm của mình.

Đoạn nổi tiếng nhất là “Chiêm bao hồ điệp.” Trang Chu mơ thấy mình là một con hồ điệp không nhận thức mình là Trang Chu. Rồi tỉnh dậy và là Trang Chu lần nữa. Bây giờ anh ta không thể chắc chắn: anh ta là Trang Chu mơ thấy mình là hồ điệp, hay là hồ điệp mơ thấy mình là Trang Chu? Điểm là đặt câu hỏi liệu cảm giác bản sắc thông thường của chúng ta có vững chắc như chúng ta giả định không. Điều này liên quan đến điều Alan Watts gọi là sự nhầm lẫn bản đồ-lãnh thổ.

Các khái niệm triết học cốt lõi

Vô vi: Hành động không cưỡng cầu

Đây có lẽ là khái niệm Đạo giáo bị hiểu sai nhiều nhất ở phương Tây. Mọi người nghe “không hành động” và hình dung một người không làm gì trong hang. Thực tế gần như ngược lại.

Vô vi có nghĩa là hành động không nỗ lực ép buộc. Không phải không làm gì, mà là làm việc theo cách phù hợp với dòng chảy tự nhiên. Nước chảy quanh hòn đá là vô vi. Một nhạc sĩ giỏi không còn nghĩ về các nốt nhạc là vô vi. Đó cũng là trạng thái mà vận động viên mô tả là “ở trong vùng.” Tôi đã viết về điều này trong hướng dẫn trạng thái lưu thông, và nó chồng chéo với khái niệm Nhật Bản về mushin, hay vô tâm.

Bài kiểm tra thực tế: nếu bạn đang cố gắng rất nhiều mà không đi đâu, có thể bạn đang chống lại dòng chảy. Câu trả lời Đạo giáo không phải là cố gắng nhiều hơn. Mà là lùi lại, quan sát và tìm con đường ít cản trở nhất.

Tự nhiên: Tự nhiên

Tự nhiên dịch là “tự nhiên” hoặc “tự nhiên.” Nó mô tả trạng thái là con người thật của bạn mà không có biến dạng nhân tạo. Một cái cây mọc như một cái cây. Nước chảy xuống dốc. Một người đã tu luyện tự nhiên hành động từ bản chất chân thực thay vì từ điều kiện hóa xã hội.

Điều này nghe có vẻ đơn giản nhưng khó thực hiện. Hầu hết chúng ta dành nhiều năm học cách cư xử và đáp ứng kỳ vọng. Tự nhiên là quên đi tất cả những điều đó.

Pu: Khối gỗ nguyên sinh

Pu nghĩa đen là “gỗ không chạm” hoặc “gỗ thô.” Nó là một ẩn dụ cho trạng thái ý thức nguyên bản, chưa được định hình. Một khúc gỗ có tiềm năng vô hạn. Một khi bạn chạm khắc nó thành hình dạng cụ thể, nó mất tiềm năng đó.

Nho giáo là tất cả về việc chạm khắc: định hình con người qua nghi lễ, giáo dục và hệ thống phân cấp. Đạo giáo phản đối. Khối gỗ nguyên sinh đại diện cho giá trị của việc giữ mình mở, đơn giản và không ép buộc.

Âm dương

Mọi người đều đã biết biểu tượng âm dương. Hầu hết mọi người nghĩ đó là về cân bằng. Thực tế không phải về cân bằng. Nó về cách các đối lập phụ thuộc vào nhau và phát sinh từ nhau. Ánh sáng chỉ có ý nghĩa vì có bóng tối. Hành động chỉ tồn tại trên nền tảng tĩnh lặng.

Đạo giáo nhấn mạnh mặt âm: nữ, tối, mềm, nhường nhịn. Kẻ mạnh sống sót, nhưng người linh hoạt phát triển.

Đạo giáo so với Nho giáo: Cuộc cạnh tranh nguyên thủy

Bạn không thể hiểu Đạo giáo nếu không hiểu Nho giáo. Cả hai phát triển trong cùng thời kỳ và đi đến kết luận khác biệt hoàn toàn.

Nho giáo nói: xã hội là một mớ hỗn độn vì mọi người không tuân theo quy tắc. Giải pháp là nhiều giáo dục hơn, nhiều nghi lễ hơn, nhiều vai trò xã hội rõ ràng hơn.

Đạo giáo nói: xã hội là một mớ hỗn độn vì mọi người có quá nhiều quy tắc. Giải pháp là loại bỏ các ràng buộc nhân tạo và để mọi người tìm ra con đường của riêng họ.

Đây là sự phân chia cơ bản về bản chất con người. Nho gia tin rằng mọi người cần cấu trúc. Đạo gia tin rằng mọi người cần tự do khỏi cấu trúc. Cả hai truyền thống đã cùng tồn tại hơn hai nghìn năm, và hầu hết người Trung Quốc đã rút ra từ cả hai vào những thời điểm khác nhau.

Câu hỏi thường gặp

Kinh Đạo Đạo Kinh có khó đọc không? Văn bản ngắn và thơ. Thách thức là nó được viết bằng ngôn ngữ, văn hóa và bối cảnh lịch sử khác. Lần đọc đầu tiên có thể gây nhầm lẫn. Hãy đọc nhiều lần trong nhiều tháng.

Bản dịch tốt nhất của Đạo Đạo Kinh là gì? Không có câu trả lời duy nhất. Bản dịch của Stephen Mitchell mang tính thơ nhưng lỏng lẻo. Bản dịch của Gia-Fu Feng và Jane English rõ ràng. Bản dịch của Derek Lin trung thực hơn. Hãy đọc hai hoặc ba bản và so sánh.

Đạo giáo khác với Phật giáo như thế nào? Cả hai đều nhấn mạnh việc buông bỏ sự ràng buộc. Nhưng Phật giáo đóng khung điều này về khổ đau và luân hồi, trong khi Đạo giáo đóng khung về việc phù hợp với trật tự tự nhiên.

Đọc tiếp: Đạo giáo qua Lịch sử: Tôn giáo, Thực hành và Cuộc sống Hàng ngày →